napisoł Jan Chrystian Andersen
przełozył Karol Kaścyn Bednarski
2020

tak, to zdjęcie też zrobiono w Tarnobrzegu ; )


I. Guślorskie luśtyrko

Zył se dawniajko tymu bardzok złoślywy guślorz. Cało jygo uciecho było robić na złoś ludziom, ze wsyskiygo sie wyśmiywać i na kozno rzec bacyć z jag najgorsyj strony.

Wymyślył wreście i zrobił tagie śtućne luśtyrko, bo wsyskie rzecy piankne i dobre wyglodały w nim brzydko, a nawyt śmiysnie, latygo aze były pobykrzywiane, zmyśne, niywyraźne — za to złe rzecy widno było w nim doskonale.

Latygo właśnie cały świat w tym luśtyrecku był brzydki i zły, i nic w tym świycie niy było pianknygo. Guślorz chlaskał we dłonie i śmiał sie gośno ze swojich zartów, a źli jygo ucniowie porwali luśtyrecko i biygali z nim wsandy, podstawiajoc je ludziom niyspodzianie przed ocy i ciesyli sie, i śmiali, kiej zlykniony cowiek zasłaniał ocy renko; a potym niyroz sam niy wiydział, chtóry świat jes tym prowdziwym: cy tyn, chtóry bacy na co dziaj, cy tamtyn, chtóry pobacył w zaklatym luśtyrecku?

I tagie ludzie były bardzok niyscaślywe, a było jich coroz wiyncyj.

Ciesył sie zły guślorz, ale to mu niy wystarcało. Ucniowie jygo postanowily zaniyś luśtyrecko az do nieba. Niechaj i anioły pobaco sie w nie chocia jedyn roz. To byłaby uciecha! A moze i sam Pan Bóg — —

I naceny leciyć do góry. Bardzok jim było ciazko, a jesce z tag ciazkim luśtyrkiem — ledwo mogły utrzymać je w renkach… O, dalyko do nieba! Az jim pot po cole kapał, a rence drzyć naceny. Nagle, trrrach! I ciazkie luśtyrko z takiyj wysokości upodo na ziemie! We mgnieniu oka rozprysneno sie na myliony, myliony drobnych kawołków, na nieskońcono jiloś guślorskiygo pyłku, chtóry rozleciał sie na wsyskie strony.

Ale to właśnie było najgorse niescaście!

Zamias jednygo luśtyrka, były jich tera myliony; rozprosyły sie wsandy, a w koznym najmniyjsym kawołecku, chocia drobnym jag ziorko piasku, widno było świat cały śkaradny, śmiysny, bykrzywiony. Jeźli tagi prosek wpod komu do oka, to cowiek tyn wsysko juz bacył zmiynione i niy móg dostrzec koło siebie nic dobrygo, nic pianknygo! Za to najgorse rzecy bacył jaśniajko i wyraźnie, wienc wsysko było la niygo złe.

Gorzyj jesce, jeźli okrusynka luśtyrka wpoda komu do serca. Niescaślywy tracił ucucie: serce jygo stawało sie kawołkiym lodu, nikogusiajko kochać niy móg, wsyskie ludzie były la niygo obcymy, obojatnymy.

Z wiynksych kawołków porobiono syby, z jinsych śkła do okularów, a mnóswo jesce kronzyło w powiytrzu — wiater je roznosił wcioz dalyj i dalyj, i coroz wiyncyj ludzi stawało sie niescaślywymi kalykami.

A tagich pyłków ciogle jesce pełno i pobacywa, co z tygo wynikneno.


II. Sosiedzi

W pewnym bardzok starym miyście, we Tarnobrzegu, w bardzok wysokim domu na śtrychu miyskało dwoje dzieci, kozne u swojich rodziców — był to Krzysiek i Salomeja.

W tym miyście było tyle ludzi, aze niy kozden móg la siebie miyć osobnygo domku, a cóz dopiyro myślyć o własnym ogródku. Ale ze dobrzy ludzie bardzok lubiejo kwioty, to wsyscy trzymali je w donićkach. I w tyn sposób we koznym prawie oknie był ogródek; ale najładniyj było u Krzyśka i Salomeji.

Bo posuchajwa tyko: w tym wysokim domu na śtrychu kozna rodzina mioła własny pokój z wielgim oknem, bez chtóre w lycie mozna było wyjś na dach abo — bcale niy schodzoc ze schodów — przejś z jednygo miyskania do drugiygo. Mozna tu było bawić sie na płaskim dachu. Kiej Salomeja wyjrzała za okno, bacyła Krzyśka we pokoju naprzeciwko. Kiej sonko świyciło, dzieci wybiygały na dach i bawiły sie abo siadały na małych stołeckach i rozmowiały o wsyskim, co je zajmnowało.

Były to bardzok dobre dzieciocki i kochały sie jag brat ze siostro.

Na wiesne rodzice Krzyśka i Salomeji ustawioli na brzegu dachu dugie krzynie, napenione ziemio; w nich zasiywali potrzebne warzywa i wiele pianknych kwiotów. Tag wienc kawołek dachu przed oknamy zamienioł sie we ślicny, malajki ogródek.

Im mocniyj dogrzywało zote sonko, tym piankniyj było we ogródku na dachu. Zielene wiajce roślyn pokrywały drzewniane krzynie i opodały az na mur domu: róznobarwne powoje otwiyrały ślicne kielichy pełne rosy; rózowy grosek ciykawie wyglodał na wsyskie strony; aksamitne bratki syroko otwiyrały wielgie ocy, a drobne stokrotki uśmiychały sie radośnie. Opróc tygo w koznyj krzyni rós wysoki rózany krzocek niby drzewko. Na wiesne strojił sie w zielene listki, a juz w moju okrywoł ślicnymy kwiotkamy, chtórych woń rozpywoła sie w powiytrzu. Gałonzki róz ciykawie zaglodały we okna, septały cicho drobnymy listkamy i lelyjoły sie lechko pod tchnieniem wiatru.

Ślicnie tu było we lycie.

Ale we zimie wsysko znikało. Bioły śniyg pokrywoł dachy, a zamkniate okna casto zamarzoły; tedy mróz kłod na nie delikatne biołe kwioty, ale nic bez nie bacyć niy mozno było. A dzieciocki chcioły sie bacyć, chcioły ciogle wiydzieć o sobie. Wienc rozgrzywały piyniondz na piycu i kłody go na sybe. Tedy śród biołych liści i gałonzek tworzył sie malajki i przeźrocysty otwór, we chtórym zara mrugneno śmiyjoce sie oko Krzysia abo Salomeji.

— Pódź haw do nas! — mówiło oko.

— Dobra, dobra!

W lycie tag łacwo było przejś z jednygo miyskania do drugiygo, ale we zimie musioły dzieci zbiygać na dół i znów wchodzić na schody tag wysoko! A tamok na dole śniyg i wiater!

— Bac, bac! Biołe pścoły wylycioły z ula — mówiła starajka babcia, pokazujoc wnućce lelyjoce sie w powiytrzu płotki śniygu.

— Pścoły, pścoły — powtorzała radośnie Salomeja. — A cy majo swojo królowo?

— No jasne, ze majo — odpowiedzioła babcia. — Najwiynksy ze wsyskich płatków, a zowzdy tamok lyci, kaj śniyg najgeściyj pada. Jeźli upodnie na ziemie, wzbija sie natychmias znowu ku ciemnym chmurom i nikiej se niy spocnie. Casamy przebiyga po ćmoku po ulycach miasta i zagloda do okien, a tedy wyrastajo na nich śniyzne kwioty i brylantowe liście.

— Tak! Tak! Bacylyśwa! — wołały dzieciocki, zachwycone słowamy babci.

— A cy królowa śniygu mógaby przyjś hawok? — zapytała Salomeja.

— Ach, niechaj no tyko przydzie! — krzyknon Krzysiek radośnie. — Posadziłbym jo zara przy piycu i roztopiłaby sie! Ha, ha, ha!

Babcia pogoskała go lechko po gowie i nacena opowiodać co jinsygo.

Roz wiycorem Krzysiek juz na wpół rozybrany wesed na stołek i wyjrzoł bez okrogły otwór na zamarzniatyj sybie. W powiytrzu lelyjało sie mnóswo płatków śniygu, a jedyn bardzok wielgi ucypił sie na brzegu krzynki kwiotowyj, nacon rosnoć prendko, coroz wiynksy, wyzsy, az stoł sie cudno panio w dugiyj, biołyj sacie z cieniajkiygo, przeźrocystygo muślynu, obsypanyj mylionami śniyznych dwiozdek. Ciało jyj było z przeźrocystygo lodu, biołe i łyscoce, a jednag ona zyła. Bacyła sie na Krzysia i uśmiychała sie do niygo, a ocy jyj jaśniały jag brylanty. Na koniec skinena renko, jagby wzywajoc go za sobo. Krzyś przelyknon sie bardzok, zeskocył z krzesła i uciyk w głonb pokoju, ale zdawało mu sie, aze wielgi ptak jagiś przelyciał koło okna.

Nastenpny dziaj był jasny i mroźny, ale wkrótce sie ociyplyło, wiater przynióz wieś radosno, aze wiesna juz blizko, sońce dogrzywało mocniyj, śniygi znikneny bez śladu, trawa pozieleniała, przylycioły jaskóki do dniazd przesłorocnych i znowu dzieciocki siedziały na dachu, w ślicnym, malajkim, wisocym ogrodzie.

Grosek pachnocy spodał we wiajcach na krzynie, powoje otwiyrały ślicne kielichy do sońca, a róze tygo roku kwitły bardzok pianknie i drzewka były nimi obsypone.

Salomeja z Krzysiem siedzieli pode krzockiem i śpiywali rozem ulubieno swojo piosenke.

Co ja kocham na tym świycie?

Zote sonko, cudne kwiycie!

Boze ptoski śpiywajoce,

Jasne rosy, w kwiotach drzoce,

Błenkit nieba i obłoki,

Cały piankny świat syroki,

I te chatke pobielano,

I matajke ukochano! —

Wsysko kocham serca biciem,

A przestane chyba z zyciem.

Rozu jednygo dzieci siedzioły w ogródku i oglodały bardzok ładno ksiozke z obrozkamy, we chtóryj były malowane ptoski i źwierzenta. Na wiezowym zegarze nacena bić pionta.

— Aj! — zawołoł Krzyś nagle. — Coś mie ukuło w serce! Coś mie do oka wpodło!

— Moze ukuł cie kolec rózy? — goda trosklywie Salomejka. — Cekaj, pobace, co ci wpodło w oko! Nic — nic hawok niy mo.

— Pewno juz wylyciało — powiedzioł Krzysiek niyciyrplywie i odsunon sie ode dziywcynki.

Niystety, niy wylyciało. Był to właśnie drobniajki pyłek śtuconygo luśtyrecka guślorza; ukwił mu we oku i zmienił świat cały, niy pozwolajoc widziyć na nim nic pianknygo, nic dobrygo. A co gorsa, pyłek tagi wpod mu w samo serdecko, chtóre nagle stało sie zimne i kworde, przestało cuć i kochać.

— Lacygo becys? — zapytoł oprysklywie. — Zebyś wiydziała, jagaś brzydka! A jagaś śmiysna, ha, ha, ha! Co to za zgniła róza? Pfe! I ta śkarada! Cała ta krzynia — stare, brzydkie pudło, tyko jo z dachu zrzucić.

Kopnon krzynie, zerwoł róze i rozdeptoł.

— Krzysiu! — zawołała przelykniata dziywcynka.

Widzoc jyj zlyknienie, roześmioł sie śkaradnie, zerwoł jesce jedno róze, rzucił jo i wskocył do swojygo okna.

Od tyj chwyli Krzysiek zmienił sie zupełnie. Kiej Salomejka chcioła pooglodać z nim obrozki, wzrusoł ramionamy, mówił, aze so brzydkie i wyśmiywoł sie z koznego. W końcu powiedzioł, ze niy chce sie z nio bawić, bo jes gupia jag małe dziecko. Nawyt bajki babuni niy podobały mu sie; godał, ze so niydorzycne, zowzdy mioł jagieś: ale. Niyroz stawał za staruśko, kłod na nos jyj okulary i naśladowoł jyj miny i sowa. Tag samo nacon naśladować jinsych i naucył sie wkrótce najbrzydsych grymasów i bykrzywień.

Tag naprowde Krzysiek nic tymu niy był winien, tyko śkaradny pyłek śkła guślorskiygo, chtóre kwiło mu w sercu. Z tygo to powodu nikusiajko niy kochoł i dokucoł Salomejce, chtóra była la niygo taga dobra. Ludzie naceny godać, aze Krzyś jes złym choposkiem i mioły zupełno susnoś, tyko niy wiydziały, lacygo tagi jes.

Rozu jednygo we zimie, kiej śniyg podał, przynióz Krzyś na pole śkło powiynksajoce i bez nie bacył na dwiozdki śniygowe, chtóre pokrywoły mu ubranie.

— Pobac, Salomejko — goda — jagie ogromne! Niby kwioty, niby dwiozdy, a jagie śtucne! To ciykawse przecie od kwiotów prowdziwych! Tag równo, doskonale ułozone. Śkoda tyko, ze topniejo.

Nagle pobiyg na góre, przynióz swoje sanecki i ciepłe renkawice, powiedzioł Salomejce, ze idzie pojyździć saneckamy po Placu Cerwonym i natychmias zniknon za bramo.

Na Placu Cerwonym tygo dnia była wesoła zabawa. Choposki ślizgały sie po śniygu w swojich sankach, najwiynkse zuchy z tych starsych choposków przywiozywały swoje sanki do sanek podrózujocych bez miasto i jychali tym sposobem spory kawołek drogi. A co przy tym śmiychu było!

Nagle wjychały na rynek wielgie, biołe sanie zaprzezone biołymi koniamy. Osoba siedzoca w saniach otulona była w ogromne biołe futro, a na gowie mioła bioło futrzano copke. Sanie dwa rozy objychały rynek, a tymcasem udało sie Krzysiowi przywiozać do nich z tyłu swoje małe sanecki. Tera pomknon jag strzała po utartyj drodze i wyjychoł za miasto. Osoba w sankach odwróciła gowe i przyjaźnie uśmiychnena sie do niygo.

Krzysiek był bardzok zadowolony, bo jesce nikiej niy jychoł tag prendko; niy chcioł jednag zbytnio oddalić sie od Tarnobrzega i po niyjakim casie pragnon odwiozać swoje sanki. Tedy osoba w saniach odwróciła sie znowu i pobacyła tag przyjaźnie, aze Krzyś zabył o wsyskim.

I tag powtórzyło sie pore rozy.

Śniyg nacon podać gensty, nastała ćma, Krzyś niy widzioł juz nic dokoła opróc krencocych sie biołych płotków. Puścił śnurek, coby odcypić swoje sanki, ale one jagby przymarzły do wielgich, mkneny jag wiater za nimy, dalyj, dalyj, dalyj! Krzyś krzyknon zlykniony, ale nicht jymu niy odpowiedzioł, jagby go nicht niy sysoł. Sanki pendziły ciogle, a śniyg sypoł, nic juz widno niy było. Chwylamy uderzały o coś raptownie, to znów spodały na dół, przeskakiwały jagieś niyznane przeskody i suneny po biołyj drodze w świat niyznany.

Krzyś chcioł sie przezygnać, zmówić paciyrz, ale w zoden sposób przypomniyć se niy móg sów Ojce Nas i przychodziła mu na myś tyko tablycka mnozenia.

Płotki śniygu podały coroz wiynkse, wyglodały na koniec jag biołe ptoski. Zdawało mu sie, aze dokoła niygo biygno gołenbie, kury, gensi — całym tumem.

Naroz konie staneny, sanie sie zatrzymoły, a siedzoca w nich osoba podnióza sie i Krzysiu spostrzeg sie był, aze futro jyj i copka były ze śniygu. Była to wysoka dama, wysmuga, dama o olśniywajocyj biołości: królowa śniygu!

— Dobra, jydziewa! — goda. — Ale po co mos tamok marznoć? Chodź haw pod moje miydźwiydzie.

Posadziła go we saniach obok siebie, nakryła biołym futrem, a jymu sie zdawało, aze zapoda sie w góre śniyzno.

— Jesce ci zionb? — powiedzioła i pocałowoła go we coło.

Huu! Jagi to był zimny pocałunek! Pocuł lód az w głenbi serdecka, chtóre — jag wiyta — juz mioł na wpół zlodowociałe; bez mgnienie oka zdawało mu sie, ze umiyra, ale to mineno bardzok prendko i zrobiło mu sie lepiyj. Niy cuł juz bcale zimna.

— Moje sanecki! Moje sanecki! — zawołoł z wielgo krwogo, aby niy stracić ulubienyj zabawki. Wienc rzucono śnurek od nich biołej kurze, aby biygła obok, ciognoc je za sobo.

Królowa śniygu pochylyła sie nad Krzyśkiem i pocałowoła go jesce roz, a w tyj chwyli chopiec zabył juz o wsyskim: o rodzicach, o domu, o babci i o Salomejce.

Tera niy lykoł sie bcale pianknyj pani, niy wydawoła mu sie straśna. Opowiadoł jyj, co umiy, o jagich sie ucył krajach i miastach, jag dobrze licy na pamiać — a ona uśmiychała sie do niygo.

Wreście wziena go na rence i wzlyciała z nim razem wysoko, wysokusiajko, ku ciemnym chmurom, chtóre sarpał wiater świsconcy.

Przelatywaly ponad ciemnymy lasamy, nad góramy, morzamy i londamy. Zimny wicher hucoł pod nimy w przepaściach, bioły śniyg łyskoł, wyły wygłodniałe wilki, krakały stada carnych kruków — a ponad nimy świycił jaśniajki miesioncek.

I tag płynena duga noc zimowa, a kiej nastonpił poranek, Krzyś spał u nóg królowyj śniygu.


III. W ogródku wiydźmy

Jagze smutno i straśnie było biydnyj Salomejce, kiej wiecorem Krzyś niy wrócił do domu!

Nicht niy wiydzioł, kaj sie podzioł i co sie z nim stało. Chopoki opowiadaly, aze jyździł po rynku, a potym swoje sanecki ucypił do wielgich sań, chtóre pomkneny za miasto. Tyle go było widno.

Płakaly rodzice, babcia i Salomejka, bo myślely, aze z mostu zsunon sie w rzyke i utonon. Salomejka płakała gorzko cało zime.

Wreście nadesła wiesna, zajaśniało piankne sonecko.

— Krzyś niy zyje! — goda do niygo Salomeja.

— E tam! — odpowiedzioło sońce.

Powróciły jaskóki do dniazd zesorocnych.

— Krzyś niy zyje! — goda im Salomeja.

— Niyprowda! — odpowiedzioły jaskóki.

A tedy i Salomeja przestoła w to wiyrzyć.

— Włoze cerwone buciki, chtórych Krzyś jesce niy bacył i pójde do rzyki zapytać o niygo — pomyśloła pewnygo ranka.

Było bardzok wceśnie, ale wstała zara, ubrała sie po cichu, zeby niy obudzić babci, włozyła swoje cerwone buciki, lechko pocałowoła babunie i pobiygła do rzyki.

— Cy to prowda, ze zabrołaś mie mojago Krzysia? — zapytoła niyspokojnie. — Oddej mie go, a dam ci ślicne cerwone buciki.

Zdawoło jyj sie, ze fale zasemrały jagoś dziwnie, jagby sie zgadzały na tyn ukłod. Wienc co prendzyj zdjena buciki, ślicne, ukochane, cerwone buciki i rzuciła je do wody.

Buciki upody niydalyko, a fala wynióza je na brzeg z powrotem. Rzyka niy chcioła przyjoć tyj ofiory, bo niy móga oddać Krzysia, lec Salomejka jinacyj to sobie tumacyła. Zdawało jyj sie, ze za blyzko brzegu wrzuciła trzewićki i aby je rzucić dalyj, wesła do małygo cółenka, chtóre lelyjało sie na wodzie. Posła na przeciwny koniec łódki i rzuciła buciki z całyj siły, jag tyko móga najdalyj. Tag idoc i porusajoc sie, mimowolnie lelyjała cółenkiem, chtóre niy było przywiozane i naceno oddalać sie ode brzegu. Salomejka spostrzegła to i chcioła wyskocyć, lec była juz za dalyko. Łódka, porwana prondem, prendko płynena z biygiem wody.

Tedy Salomeja przelykła sie bardzok i nacena gośno płakać. Ale nicht jyj niy słysoł, tyko gromadka wróblów, chtóre niy mógy pomóz jyj w nicym. Biygły jednag wzduz brzegu, jagby jo chcioły pociesyć i wołały bez przerwy:

— Ćwir! Ćwir! Ćwir! Jesteśwa hawok! Niy lykaj sie! Jesteśwa hawok.

I Salomejka uspokojiła sie, a cółenko płyneno z prondem. Ona siedziała cichutko, w samych pońcoskach i bacyła we wode. Cerwone trzewićki płyneny za łódko, lec niy mógy jyj dogonić, bo prond bardzok prendko jo unosił.

Prześlycnie wyglodały brzegi rzyki; na zielenych, kwiecistych łonkach pasły sie stada owiyc, krowy skubały świyzo, socysto trawe, stare drzewa rozwijoły mode listki, wsysko uśmiychało sie w łysku sonecnym.

— Moze mie rzyka zaniesie do Krzysia — pomyśloła Salomejka i przestoła sie smucić. Usiodła na ławecce i bacyła dugo na zielene brzegi, chtóre przesuwoły sie przed nio. Właśnie pobacyła wielgi sad wiśniowy, pełen kwitnocych drzew, a miedzy nimi malusiajki domek pod słomiano strzecho, ze cerwonymy, zótymy i niebieskimy okienkamy. Dwóch drzewnianych zołnierzy stało przed ganeckiem z bronio w renku.

Salomejka pomyśloła, aze to zywi ludzie i wołała zeby jyj chtoś dopomóg, ale nicht jyj niy odpowiedzioł. Prond nióz jo prosto do brzegu, wienc nacena znów wołać jesce gośniyj.

Wtem drzwi domku sie otwarły i wysła z niygo zgarbiona staruska, podpiyrajoc sie kijkiem i drepcoc ku furtce. Na gowie mioła wielgi słomiony kapelus, pomalowony w bardzok piankne kwioty.

— Ach, biydne dziecko! — zawołała staruska. — Skodze sie wzienaś na tyj bystryj rzyce, chtóra cie tag dalyko w świat przyniózła?

Drepcoc prendko, staruska zblizyła sie do brzegu, zacepiła o cółno swojam zakrzywionym kijkiem i przyciognena je do londu. Podała dziywcynce renke i pomógła jyj wyskocyć na ziemie.

Ach, jag przyjemnie zrobiło sie Salomejce, kiej znów ucuła pod nogamy kwordo ziemie! Lykała sie jednag trochiy niyznajomyj staruski.

— Chto ty jesteś, moje dziecko i skondeś sie tu wziena? — pytała znów kobiyta, uwaznie bacoc na dziywcynke.

Tedy Salomejka opowiedzioła jyj wsysko i pytoła, cy niy wiy cygo o Krzyśku.

Staruska niy wiydziała, ale była tygo zdania, aze Krzyś moze sie znajś, a tymcasem zaprosiła dziywcynke do ogródka, pozwolyła jyj zrywać kwioty i jyś wiśnie, zeby tyko niy była smutna.

Potym wesły do domku. Bez wysokie okienka cerwone, zóte i niybieskie, dziwne światło wpodało do pokoju. Na stole we wielgich kosach stoły prześlycne wiśnie, a staruska pozwolyła jyś Salomejce, kiele tyko zychce.

Wiśnie były wyborne, Salomejka głodna, wienc jodła, uśmiychajoc sie z zadowolenia. Staruska zotym grzybieniem cesała jyj zote wosy. Cesała je dugo, dugo, w dziwnym łysku cerwonych i niybieskich sybek, a Salomeja zabyła o Krzysiu, babci i rodzicach, bo grzybiaj był zaguślony, a staruska była wiydźmo.

— Dawniajko juz miyć pragnenam tako miło, dobro dziywcynke — godała łagodnym gosem — pobacys, jag ci u mie dobrze bedzie.

Potym Salomejka zostoła w pokoju, a staruska wysła sama do ogródka, dotknena swojam kijem koznego krzocka rózanygo i wsyskie natychmias zapodły sie we ziemie. Zrobiła to latygo, azeby Salomejka na widok róz niy mógła se juz przypomniyć Krzysia.

Tera dziywcynka wybiygła tagze do ogródka. Ach, jag tu było ślycnie i przyjamnie! Tyle kwiotów, a kozden jinsy! Tyle barw, łysku, zapachu. Prowdziwie był to guślorski ogród: rosły w nim wsyskie kwioty, jagie tyko so na świycie i wsyskie kwitły jednoceśnie. Salomejka biygała pomiedzy grzodkamy, śmioła sie i śpiywała, dopóki sońce niy skryło sie poza wielgo, staro wiśnie. Tedy lygła sie spać w cystym łózecku, na cerwonyj jedwabnyj podusećce, na chtóryj wyhaftowane były piankne, błenkitne fijołki. Zasnena tyz spokojnie, jag królewna, a w nocy śniła sny sodkie i miłe.

Nastepnego dnia z rana obudziła sie uradowana i bawiła znowu cały dziaj w ogródku, śród najpiankniejsych kwiotów, we ciepłym łysku sońca — i tag upływoły jyj dni jedyn po drugim.

Salomejka znała tera wsyskie kwiotki, ale chocia mioła jich hawok tag wiele, ciogle jyj sie zdawało, aze jesce jakiygoś brakuje. Tyko niy mógła se przypomniyć chtórygo.

Wtem roz na somianym kapelusu wiydźmy spostrzega malowano róze. Zdziwiona i scaślywa, nacena natychmias sukać w ogródku kochanego kwiotka: rozglodała sie wokół, pochyloła nad grzodkamy, lec ani jednyj rózycki niy było.

Wówcas nacena gorzko płakać. Jyj łzy goronce podały na ziemie i przesionkły bez nio, az zwilzyły ukryty w tym miyjscu krzok rózy. I nagle cudny, świyzy, okryty pachnocym kwiyciem, wystrzelył znów nad ziemie, a Salomejka objena go ronckamy, pieściła i całowoła ślićne róze. I przypomnioła se tamtyn krzocek na śtrychu i przypomnioła se znowu Krzysia.

— Och, od jag dawna ja hawok jestem! — zawołoła. — A miołam sukać Krzysia. Moje ślycne rózycki, cy niy wiyta, kaj on sie podzioł? Cy myślyta, ze umar?

— O, niy! — odparły róze. — Byłyśwa przecie pod ziemio, tam go niy ma.

— Dziekuje wam — zawołoła uscaśyiwiona Salomejka i pobiygła do jinsych kwiotków, aby sie cegoś o Krzysiu dowiydziyć.

Lec darymnie pytoła. Kwiotki uśmiychały sie wsyskie do sońca i śpiywały swoje pieśni i opowiodały swoje powiyści, chtóre podoboły sie bardzok dziywcynce, lec o Krzysiu niy dowiydziała sie nicygo.

— Na próźno je pytom — pomyśloła wreście. — One kochajo tyko swoje powiyści i piyśni, niy mom haw na co cekać.

Podnióza spódnicke, aby lepiyj biyc mógła i pośpiesyła do furtki.

Ale furtka zamkniata była na kluc. Tedy nacena mocno sarpać tlamke, az zardzywiały zamek ustonpił pod naciskiem i drzwi sie otwarły. Salomejka wysła prendko i bosymy nózkamy biygła co tchu po kwordyj, kamienistyj drodze, lykajoc sie pogoni. Trzy rozy obejrzoła sie za siebie, a niy bacoc nikogo, usiodła na chwyle na wielgim kamianiu, kiej jyj sił zabrakło.

Tera dopiyro obejrzoła sie dokoła: lato mineno dawniajko, późna jesiaj była na świycie, powiendły kwioty i pozókły łonki, ale w ogrodzie wiydźmy, kaj kwioty kwitno wiecnie, nic o tym niy wiydziała.

— Materdeju! Materdeju! Kiele ja casu straciłam — narzykała Salomejka. — Oto juz późna jesiaj, trza sie spiesyć bardzok, zanim zima powróci.

I wstoła, coby iś dalyj.

Sła bosymy nózkamy po kamienistyj drodze, a dokoła było smutno i ponuro. Cuła wielgie zmecenie, ale sie niy zatrzymywoła. Z wiyrzb przydroznych podały dugie, zóte liście lub ciazkie trople chłodnyj rosy. Na tarninowych krzokach były jesce jagody, ale tag ciyrpkie, aze bykrzywiały usta.

Saro i smutno było na syrokim świycie, otulonym w sare, ciazkie, ołowiane chmury.


IV. U ksiaznicki

Dugo sła tag Salomejka, w końcu zmecyła sie bardzok i usiodła znowu pod drzewem. Właśnie piyrsy śniyg pokrył ziemie i bose nózki dziywcynki pocerwieniały z zimna. Wtem tuz przed nio stanena wielga, sara wrona: pobacyła na nio, pokrenciła łebkiem, podlyciała w prawo i w lywo i zawołała: „Kra! Kra!”

Znacyło to: „Dziaj dobry, kochana dziywcynko, musis być bardzok biydna, kiej w tagi zionb sama idzies w świat syroki. Kaj ty idzies, dziywcynko? Cygo sukos?”

Salomejka zrozumioła, co chce powiedzieć wrona i tag jyj była wdziacna za spółcucie, tag sie jyj ciepło zrobiło w serdecku, aze natychmias opowiedzioła jyj cało historie i spytoła zarozem, cy nic niy wiy o Krzysiu.

Wrona krenciła łebkiem w zamyśleniu, podlatywoła na prawo i lywo i powtarzoła jagby do siebie:

— A moze? A być moze? A chto wiy? Chto wiy? Chto wiy?

— Bacyłaś go! — zawołała uscaślywiona Salomejka i nacena całować i ściskać wrone tag raptownie, ze o mało jyj niy udusiła.

— Spokojnie! Spokojnie! — powtorzała wrona. — Powiedziałam: chto wiy! Moze — moze! — ale on dawno zabył o tobie. I przy tym tag mi trudno mówić twojam jenzykiem. Co jinsego, kiejbyś mógła rozmowiać ze mno po wroniemu, tedy bym ci dokładnie opowiedzioła wsysko.

— Ach, niy umiym! — z rozzaleniem sepnena Salomejka. — Babcia umioła dobrze, ale sie niy naucyłam. Cemu sie niy naucyłam!

— Kra! Kra! Nic niy skodzi — goda wrona. — I tag sie rozumiywa. Bede godała, jag potrafie.

I nacena opowiadać:

— W tym kraju, kaj jesteśwa, rzondzi bardzok mondra, bardzok mondra ksiaznicka. Rozu jednygo przysło jyj do gowy, aby se wybrać menza. Ale chcioła tagiego menza, chtóry by umioł odpowiodać na wsyskie jyj pytania, a niy nudnygo mruka, co sie obezwać niy umiy i tyko udaje pana. Kiej powiedzioła o tym swojam damom dworu, uciesyły sie wsyskie i wychwoloły jo za tyn mondry pomys. Tedy ogłosono w gazytach, aze kozden modzieniec, chtóry pragnie sie ozenić z ksiaznicko, moze przyjś do pałacu, a jeźli potrafi odpowiedzieć na jyj pytania, moze zostać jyj menzem.

Oj, zebyś wiydziała, co sie tedy działo, jagie tumy cisneny sie do zamku! Ale cóz, nikomu jagoś sie niy wiodło. Na ulicy wsyscy rozmowiali gośno, kócili sie, krzyceli, obracoli jenzykamy, jagby mieli za to obiecano nagrode, ale chtokolwiek minon zamkowe podwórze, pobacył straz spaniało, wystrojono suzbe, wielgo tronowo sale i piankno ksiaznicke, zabył jenzyka w gembie, stawał jag sup niemy i zamias odpowiedzi, powtarzoł pytania ksiaznicki. To było bardzok nudne, wienc zodnygo wybrać niy chcioła.

— A Krzyś? — przerwoła niyśmioła Salomejka.

— Otóz właśnie, moja kochana, dwa dni tag upyneny, az trzeciygo przysed na piechote chopcyk z ogorzało twarzycko, dugimy włosamy, bardzok biydnie ubrany.

— To Krzyś! — zawołała, chlaskajoc we rence, Salomejka.

— Na plecach mioł plecok — ciongnena dalyj wrona.

— Ach, niy, to były pewno jygo sanki. Właśnie ze sankamy zginon.

— Ha, moze sanki — zgodziła sie wrona. — Dobrze sie niy przyglodałam. Posed śmiało ku schodom, a kiej pobacył straze, spojrzoł zdziwiony i zara powiedzioł: „To musi być okropnie nudno, tag stać tu ciongle!” Nastepnie wesed do sali. Buty jygo skrzypioły straśnie, ale widno było, aze se z tygo nic niy robi.

— O, to na pewno Krzyś! — krzyknena Salomejka. — Właśnie mioł skrzypioce buty, jesce nowe, chtóre mu babcia kupiła.

— Bardzok być moze — potwiyrdziła wrona. — Sed do samyj ksiaznicki i niy zmiysoł sie bcale, chocia ogromna sala pełna była dworzan, urzedników i dygnitorzy, koznemu umioł odpowiedziyć, no i dostoł ksiaznicke.

— To Krzyś — goda uscaślywiona Salomejka. — On był zowzdy ogromnie mondry, umioł licyć na pamiać nawyt z ułamkamy. O, zaprowodź mie do pałacu!

— Bah! — zakrakała wrona. — Łacwo to powiydzieć. Przecie takiyj obdartyj i bosyj dziywcynki niy wpusco do króleskiygo pałacu!

— Powiydz tyko Krzysiowi, ze tu jestem, a sam przydzie po mie natychmias.

— Zacekaj tu przy płocie — goda wrona i polyciała do pałacu.

Juz dawno ćmok nastał, kiej powróciła.

— To wsysko na nic — goda. — Boso cie tu niy wpusco, straz i lokaje bardzok zwazajo na nogi. Ale nie płac. Poradziwa jagoś na to. Mom w pałacu krewnygo, chtóry jes w wielgich łaskach u ksiaznicki i zna wsyskie zakontki jag swoje własne dniazdo. On otworzy ci mało furtke i ukrytymy schodamy zaprowadzi prosto do sypialni ksiastwa.

— O, moja droga wrono! — cicho sepnena Salomejka, idoc do zamku dugo, cienisto alejo, we chtóryj liście spodały z drzew jag trople dyscu. A kiej w zamku pogasono światła, wesły bez mało furtke, tyko przymkniato z lechka.

Serce Salomeji uderzoło mocno z niypokoju i scaścia. Casym zdawało jyj sie, aze robi coś złygo, ale chcioła sie tyko przekonać, cy to naprowde Krzyś. Chyba niy rozgniywa sie na nio, ale bedzie scaślywy, ze az hawok do niygo przysła, aze opowiy mu o rodzicach.

Na koniec wesła z wrono na małe bocne schodki. Na safie w korytorzu stała nocna lampa, a na piyrsych schodkach krewny wrony, kruk carnopióry. Salomejka ukłoniła mu sie, jag umioła.

Kruk uwoznie pobacył na nio i obezwał sie wreście:

— Pójde naprzód, a wy za mno. Droga prosta i nikogo na niyj niy spotkawa.

— A mie sie zdaje, ze chtoś za namy idzie — powiedzioła Salomejka i obejrzoła sie ze krwogo. W jistocie przesuneno sie coś prendko po ścianie jagby cienie jeźców, psów i koniów.

— To sny o polowaniu śpieso do ksiacia pana i ksiaznicki — uspokojił jo kruk natychmias.

Mijaly seryg przepysnych pokojów, chtórych ściany obite były cerwonym, błenkitnym lub zótym atłasem, śtucne kwioty pokrywoły je wiajcamy, wsandy łyscały kostowne sprzanty i klyjnoty; wreście stanely w króleskiyj sypialni. Tu sufit przypominoł piankno korone palmy o spaniałych, śklanych liściach, a na środku, na grubyj łodydze ze zota, wisiały dwa łózecka w kstałcie lilyji: jedno biołe, kaj spocywała ksiaznicka, drugie purpurowe, kaj moze Krzyś sypioł.

Salomejka pochylyła sie nad nim ciykawie i pobacyła jygo opalono syje. Uciesona, krzyknena gośno; sny natychmias pomkneny wzduz ściany z pokoju, a ksioze sie obudził, podnióz gowe i — to niy był Krzyś.

Z drugiyj lilyji wychylyła sie gówka ksiaznicki, chtóra bacyła tagze, co sie stało.

Salomejka nacena płakać i opowiedzioła wsysko od pocotku, niy zabywajoc o wielgiyj przysudze, jago oddali jyj kruk i wrona.

— Biydne dziecko — goda z lytościo ksiaznicka. — Niy dobiyroj se do gowy, niy gniywawa sie na ciebie, ani na wrone, ani na kruka. Chce nawyt wynagrodzić jich za dobre serce. Odtod majo prawo przebywania w zamku i otrzymajo wicht z nasyj kuchni, ale muso nam przyrzyc, aze bez nasyj wiedzy niy wprowadzo wiyncyj nikogusiajko do zamku.

Ksioze oddoł Salomeji swoje własne łózko i zycył, zeby w nim spała spokojnie, a zmecona dziywcynka na wygodnyj, ciepłyj pościyli przytulyła znuzono gówke do poduśki, złozyła roncki i sepnena tyko:

— O, jacy dobrzy ludzie i źwierzenta! — i w tyj chwyli zasnena.

Nazajutrz ksiaznicka dała jyj prześlycno aksamytno suknie i prosiła bardzok, zeby na zowzdy zostoła w pałacu. Ale Salomejka poprosiła tyko o wózek i konika, a tagze o pare bucików, bo musioła wandrować dalyj i sukoć Krzysia po syrokim świycie.

Wienc dostoła ciepłe ubranie, buciki i renkawićki, a kiej sie powichtowała, stanena przed bramo ślicna zocona kareta, zaprzezona w pianknygo konia, woźnica i lokaj mieli zote korony na marynarce. Sam ksioze i ksiaznicka umieścily jo w karecie i zegnali, zycoc wsyskiygo dobrygo. A Salomejka płakoła i dobra wrona tagze. Usiodła obok dziywcynki w karecie i odprowodziła jo prawie trzy mile. Dalyj lykała sie jychać, wienc sfrunena na gałonź wysokiygo drzewa i trzypotała krzydłamy tag dugo, az móga dojrzyć zocisto karete łykajoco w promieniach sońca.

Salomejka jychała dalyj sama jedna, lec niy obawioła sie głodu ani zionbu, bo kareta zaopatrzona była w wichtuały; stały w niyj kose ciostek, pierników, owoców — dzielny konik biyg prendko, wienc myśloła se, aze chyba tera musi znajś Krzysia.


V. Malajka zbójnicka

Zocista kareta wjychoła do ciemnygo lasu i miedzy drzewamy świyciła jag sońce. Pobacyli to rozbójnicy i wybiygli z genstwy.

— Zoto! Zoto! — krzyceli i rzucili sie na karete, uchwycili konia za cugle, pozabijali suzbe i wyciogneli na droge zlykniono Salomeje.

— Ach, jaga, tusta, orzeskamy karmiona! — zawołoła chciwie stara rozbójnica z rozcochrano gowo, straśnymy ocyma i pomarscono twarzo. — Musi być smacna jag mode jagniotko, to bedzie dopiyro ucta.

Wyciognena zza pasa wielgi nóz łyscocy i podniózła renke, aby zabić biydno Salomejke — lec w tyj chwyli krzyknena okropnie, latygo aze mała rozbójnicka, jyj córecka, chtóro niózła na plecach, do krwi ugryzła jo we ucho i bijoc matke nogamy po plecach, krzycoła przeraźlywie:

— Niy dom jyj zabić! Niy zabijaj! — wołało dzikie, rozpuscone dziecko. — Ja chce, zeby sie ona ze mno bawiła! Ja chce jyj renkawicek i ładnyj sukienki i chce, zeby ze mno spała.

Stara zbójnica pozwaloła swojyj córecce na wsysko, wienc schowała na powrót nóz na dawne miyjsce, otarła ze krwi ucho i umiyściła dziko dziywcynke w karecie rozem z Salomejko. Potym jedyn ze zbójców siadnon na konia i popendzili jag wiater po kamianiach, dołach, górach, miedzy drzewamy, zacypiajoc o gałenzie i niy zwazajoc na nic.

Mała zbójnicka śmioła sie gośno z radości i tupała nogamy. Była ona w tym samym wieku, co Salomejka, ale wiynksa i tezsa, z duzo i cerwono twarzo, carnymy włosamy i cornymi, łyscocymi ocyma. Kiej naciesyła sie jazdo, objena wpół Salomeje i powiedzioła wesoło:

— Niy lykaj sie, nie dom cie zabić, chyba ze sie na ciebie rozgniywom. Oni muso mie suchać! Ty pewno jesteś ksiaznicka?

— Niy — odrzeka dziywcynka i ze łzamy w ocach opowiedziała jyj swojo historie: jag bardzok Krzysia kocha i pragnie go znajś, ale niy wiy zupełnie, kaj go sukoć.

Malajka zbójnicka suchoła ciykawie, a ocy jyj świyciły jag dwa ognie. W tyj chwyli powóz stanon, latygo aze wjychali na dziedziniec zbójeckiygo zamku.

Był to wielgi budynek, stary, brudny, odrapany, pełen dziur i scelin, we chtórych dnieździły sie kruki i wrony. Ogromne buldogi, straśne potwory z otwartymy pascamy, jagby chcioły natychmias rozsarpać i poźryć przybyłych, biygały i skakoły po podwórzu, ale zoden niy scekoł, bo jim niy było wolno.

We zamku, w olbrzymiyj okopconyj sali o cornych ścianach i kamiennyj podłodze, płonon wielgi ogiaj, a dym kłenbamy wznosił sie do góry i osiadoł na suficie, pocerniołych ścianach i dziuramy w murze wychodził na zewnotrz. Przy ogniu w duzym kotle gotowoła sie zupa, a zajence i króliki piykły sie na roznach.

— Dzisiaj bedzies spała ze mno i z mojimi źwierzontkamy! — rzyka zbójnicka, kiej sie obie z Salomejko najodły i napiły, a potym posły do swojago koncika, kaj było posłanie ze słomy przykryte kobiyrcamy. Nad nimi we framugach i na grzendach dnieździły sie stada gołenbi, chtóre udawoły śpioce, lec porusyły sie trochiy i kozden jednym okiem spojrzoł na dziywcynki.

— To moje leśne gołenbie — rzykła rozbójnicka. — Wsysko to moje, co tu wkoło bacys. — I wziena w renke jednygo gołenbia, potrzosajoc go i dmuchajoc, az nacon trzepotać krzydłamy.

— A to mój ren kochany — dodała, pokazujoc ogromnygo rena, przywiozanygo na śnurze ucepionym do łyscocej miydzianyj obroncki, chtóro mioł na syji. — Co wiecór udaje, aze go chce zabić mojam nozem, a on bardzok sie tygo lyka.

Wyjena zara wielgi nóz świycocy, wyostrzyła go o ściane i pociognena renowi po syi. Źwierze stało spokojnie ze spuscono gowo.

— Cy ty sypios z tym nozem? — spytała z obawo Salomejka.

— Zowzdy sypiom z nozem w renku — odpara zbójnicka.— Nicht niy wiy, co sie moze zdarzyć w nocy. A tera mie opowiydz roz jesce historie o małym Krzysiu i o tym, jag go sukos po syrokim świycie.

I Salomejka znowu nacena opowiadać. Leśne gołenbie suchoły ciykawie, a zbójnicka oparła gowe na kolanach dziywcynki i trzymajoc nóz w renku, zasnena tag mocno, aze chrapała. A Salomejka niy móga zasnoć: niy wiydziała przecie, cy jyj niy zabijo, a próc tygo przy ognisku we drugim koncie sali zbójcy krzyceli, śpiywali, pili, przeklinali, a stara rozbójnica podkasała suknie, tańcyła, bykrzykiwoła straśne sowa i fikoła koziołki.

Okropny to był obroz i Salomejka bacyła na niygo ze zlyknieniem.

— Grr! Grr! — zagruchoły tymcasem gołenbie. — Bacylyśwa twojego Krzysia. Bioła kura ciognena jygo sanki, a on z królowo śniygu siedzioł w wielgich saniach i pendził jag wicher bez las ku pónocy, kiej spałyśwa w dniazdach. Królowa śniygu tchnena na nas mrozem i opróc nas dwojga wsyskie gołenbie pomarły. — Grr! Grr!

— Co wy mówita? — spytała Salomejka. — Jaga królowa śniygu? Cy naprowde wiyta co o Krzysiu?

— Jychała lasem do krajiny lodów, kaj wiecnie śniyg i zionb, i mróz nieustanny. Tam mo swoje króleswo. Spytoj rena.

— Tak, tak — potwierdził ren, wstrzosajoc gowo. — Śniyg i lód, biołe pola, wielgie biołe pola, lód bez końca, łyscocy i przejrzysty, piankny, spanioły kraj! Tam na samyj pónocy, na biygunie jes stolyca królowyj śniygu; tam jyj lodowy pałac, łyscocy jag brylanty, przejrzysty jag krystoł.

— O, Krzysiu! Krzysiu! Krzysiu! — zawołoła dziywcynka, az obudziła zbójnicke, chtóra pogroziła jyj pienścio ze złości.

— Bedzies ty cicho — mruknena z gniywem. — Cy chces, zebym cie zabiła nozem?

Dopiyro kiej dziaj sie zrobił, opowiedzioła Salomejka wsysko, co słysoła we nocy, a zbójnićka wysuchoła opowiyści uwaznie i w zamyślaniu potrzosała gowo.

— Moze — moze — septała. — Cy to prowda, renie? Cy znas kraj wiecnych lodów?

— A chtóz go moze znać lepiyj ode mie — odpar tyn z łyscocymy jag ogiaj ocyma. Tam przecie sie urodziłem i wyrózem, tam biygałem po wielgich, śniyznych polach.

— Słuchoj — rzyka zbójnicka do Salomeji — wsyscy nasi ludzie posli na wander, matka została w domu, ale ona sie upije przy śniadaniu i mocno zaśnie. Tedy bede móga zrobić coś la ciebie.

I tag sie wsysko stało. Przy śniadaniu stara zbójnica napiła sie z wielgiyj flaśki i natychmias usnena. Tedy zbójnicka zblizyła sie z nozem do rena i rzykła:

— Lubie cie strasyć, dotykajoc nozem twojyj syji, dzisiaj jednag zrobie co jinsego. Oto przetne twój powróz i wypusce cie na wolnoś, abyś wrócił do kraju wiecnych lodów; ale musis zaniyś te dziywcynke do pałacu królowyj śniygu, kaj znajdzie swojago Krzysia. Wiys dobrze, o co chodzi, bo wcora opowiadoła gośno te historie, a ty lubis suchać, co mówio.

Ren podskocył z radości i gotów był zara do drogi. Wienc zbójnicka nacena ubiyrać Salomejke.

— Mos haw swoje buciki — powiedziała. — Niy mozes jychać boso, bo zmarzłabyś. So one bardzok ciepłe, wykładane futrem. Renkawićków ci niy oddam, latygo aze so bardzok ładne i ogromnie mie sie podobajo, ale mos za to wielgie renkawice matki, chtóre ci osłonio rence az po łokcie. Włóz je tyko.

Salomejka chcioła dziekować zbójnicce, lec rozpłakoła sie z wielgiyj radości.

— Tyko mi nie bec, bo tygo niy lubie! — zawołoła dzika dziywcynka. — Mos hawok zamias siodła wygodno podusećke, a zebyś niy była głodna, dam ci na droge synke i dwa bochenki chliyba. Wsysko to przymocowołam do rena. I ciebie tyz przywioze bardzok mocno, zebyś z niygo nie spodła. Tyko mie zaroz miej wesoło mine, bo niy cierpie smucenia sie.

Posadziła Salomeje na podusećce i przywiozała jo mocno do rena, potym otwarła drzwi, zawołoła na buldogi, a kiej wesły do sali, myśloc, ze jyś dostano, przeciena śnur, na chtórym ren był uwiozany i zawołoła gośno:

— No, tera we droge! Hop! Hop! Z całyj siły! A pamiataj sobie, zeby Salomeji sie co niy stało.

Salomejka na pozegnanie wyciognena do niyj małe roncki w ogromnych renkawicach, a ren rusył z kopyta i pendził jag huragan bez lasy i pola, płoty, rowy, zarośla, bagna i stepy, dalyj, dalyj i dalyj…

Wilki wyły, wrony i kruki krakały, na niebie łyskoły dwiozdy i miesioncek, a dalyko na pónocy ukazywoło sie cerwone światło, pełne dziwnygo łysku.

— Bacys zorze pónocno, chtóra gore tam w mojam kraju, w kraju wiecnygo lodu! — septał ren zachwycony i pendził jesce sybciyj, dziaj i noc bez wytchnienia.

Na koniec, kiej chliyby zostały zjydzone, a z synki niy pozostało ani śladu, ukazoł sie przed nimi bioły kraj wiecnygo lodu.


VI. Laponka i Eskimoska

Zatrzymoli sie nagle przed niepozornym domkiam. Była to chatka tag nizka, aze dach opiyroł sie na ziemi, a drzwi to był tyko tagi otwór, bez chtóry miyskajcy musieli wpełzać do środka na brzuchu. We chatce niy było nikogo opróc staryj Laponki, chtóra gotowoła rybe nad lampo napełniono tranem.

Ren opowiedzioł jyj swojo historie, chtóra wydawoła mu sie najwazniejso, a potym nacon godać o Salomeji, latygo aze dziywcynka była tag zzienbnieta, ze sama opowiodać niy mógła.

— Ach, biydaki! — rzykła Laponka, wysuchawsy wsyskiygo uwaznie. — Dalyka, bardzok dalyka jesce przed wamy droga. Wiyncyj niz sto mil lycieć musita na pónoc, bo tam dopiyro, na samym biygunie królowa śniygu ma swój pysny zamek, we chtórym zorza pónocna pali sie co wiecór spaniałymy ogniamy. Niy mom w domu papiyru, wienc na susonym śtokfisu napise wam list do pewnyj bardzok mondryj Eskimoski, chtóra miyska niydalyko pałacu królowyj i moze wam wiyncyj pomóz ode mie.

Potym dała Salomejce jyś, pić, a kiej dziywcynka powichtowoła i ogrzoła sie, Laponka napisoła list na susonym śtokfisu, oddoła go Salomejce i kazoła dobrze pilnować. Nastepnie przywiozała jo znowu do rena, a tyn sybko puścił sie w droge.

I pendzili znowu na pónoc bez wytchnienia i odpocynku. Droge wskazywały jim spaniałe łyski ogniów, płonocych w pałacu królowyj, chtóre na ciemnym niebie rozlywały sie w zorze cerwono.

Wreście staneli przed chatko Eskimoski. Hawok drzwi niy było bcale, wienc musieli zapukać do komina. Wpuscono jich niyzwłocnie.

Wewnotrz chaty był tag straśny ukrop, aze Eskimoska, mała, tusta i bardzok brudna kobiycina, chodziła w lechkiyj sukni. Zara tyz rozwiozała Salomejce jyj sukienke, zdjena jyj buciki i ciepłe renkawice, a renowi połozyła na gowie kawoł lodu, bo jinacyj niy móglyby haw wytrzymoć.

Potym wziena rybe i nacena cytać list Laponki.

Przecytoła go roz i drugi i zamyślyła sie głenboko. Ren zblizył sie do niyj i godał z prośbo w gosie.

— Wiym, aześ bardzok mondra i mos wielgo władze, ze rozkazujes wiatrom, chtóre so ci posusne, dej wienc Salomejce tagiego napoju, zeby była silniyjsa ode dwunastu chopów i mógła pokonać królowo śniygu.

— Siłe dwunastu chopów! — powtórzyła Eskimoska z uśmiychem, kiwajoc gowo. — Na cóz by sie to zdało? Czyz królowo śniygu pokona siła dwunastu chopów?

Potym wziena z półki duzy kawoł zwiniatyj skóry, rozłozyła jo z wielgo uwago i bacyła na dziwacne znaki i litery, chtóre jo pokrywoły, z tagim natezeniem, ze grube trople potu pojawiły sie na jyj cole.

Ren krencił sie koło niyj nieustannie, potrocoł jo rogamy, ociyroł sie bokiam i bacył w ocy błagalnie, az Eskimoska zaprowadziła go wreście do konta, a kładoc mu na gowe świyzy kawoł lodu, sepnena bardzok cicho:

— Krzyś jes naprowde u królowyj śniygu, ale jymu tamok dobrze. Zdaje mu sie, ze jes w najpiankniejsym kraju, i ze mu nikaj lepiyj być nie moze. Wsysko to stod pochodzi, ze drobne okrusyny guślorskiygo luśtyrecka utkwiły mu w oku i w sercu. A dopóki tkwić tam bedo, nicht go niy uratuje, bo królowa śniygu ma nad nim władze i moze go zatrzymać siło. A zresto choćby i wrócił do ludzi, to bedzie la nich obcy, bo nic la nich niy mo; niy potrafi nawyt być wdziacnym Salomejce za jyj miłoś i poświacenie.

— Wienc cóz poconć? — rzykł ren strapiony.

— Trza go ulycyć, trza wyjonć mu z serca i z oka scontki guślorskiygo luśtyrecka.

— A jag to zrobić?

— Niy wiym. To niy moja sprawa.

— Wienc niy chces pomóc Salomejce? Niy mozes jyj dać zodnyj władzy?

— Zmiłuj sie, renie, powiydz, cóz ja jyj wiyncyj dać moge nad te władze, chtóro sama posiada? Cyz niy bacys jyj siły i potegi? Cyz niy bacys, aze ludzie i źwierzenta słuzo jyj i wypełniajo jyj wole? Cyz niy bacys, ze bosa i uboga, pół świata juz przebyła, a wsyscy jyj pomagajo i nic sie jyj oprzeć niy moze? Takiyj władzy my jyj niy damy. Takiyj władzy niy moze dać jyj nicht na świycie i od nas ona jyj niy potrzybuje, bo źródło potegi ma we własnym sercu, a tym źródem jes dobroć, miłoś i niewinnoś. Jeźli te trzy kluce niy otworzo przed nio pałacu królowyj śniygu i niy ocalo Krzysia, to my tagze ucynić tygo niy zdołowa.

A tera suchoj jesce, co ci powiym. O dwie mile stod nacyna sie ogród królowyj. Tam zaniyzies dziywcynke i zostawis jo przy duzym krzoku, chtóry stoji na śniygu, okryty cerwonymy jagodamy. Ale juz z nio niy rozmowioj i wracaj haw co prendzyj.

Eskimoska posadziła Salomejke na renie, przywiozała jo dobrze, a pocciwe źwierze pomkneno natychmias.

— Ach, moje buciki! Moje renkawice! — zawołała Salomejka, kiej zionb ostry owioł jyj bose nózki i zatamowoł prawie oddech w piersi.

Ale ren niy śmioł sie wrócić, ani zatrzymać i biyg naprzód, co miał siły, az stanon na granicy ogrodu królowyj, przy wielgim krzoku okrytym cerwonymy jagodamy.

Tu zsadził Salomejke na ziemie i pocałował jo we usta, a z ocu popłyneny mu wielgie łzy.

Potym zawrócił i znów biyg przed siebie, bcale sie niy oglodajoc.

A biydna Salomejka została na śniygu sama jedna, bosa, bez renkawićków i bucików, śród wichru i straśnygo zionbu.

Nacena biyc naprzód, jag móga najprendzyj. Ale natychmias zastopił jyj droge cały tum płotków śniyznych. Niy spodały one z nieba, bo niebo było jasne i pogodne, oświytlone płonoco zorzo, lec unosiły sie nizko nad ziemio i powiynksały sie coroz bardziyj w miare jag zblizały sie ku niyj.

Tedy przypomnioła se dziywcynka, jag oglodała z Krzysiem płotki śniygu bez śkło powiynksajoce. Tamte jednag były jinse i niy tagie wielgie. Te wyglodały straśnie, jag zyjoce jistoty: były to rzecywiście przednie straze królowyj śniygu. Jich postaci były dziwacne i groźne: niby ogromne, biołe i kolcaste jeze — to kłenby zmij i wenzów o syconcych pascach — to niby małe, grube miydźwiydziontka o nastrosonyj siyrści. A wsyskie biołe, lechkie, świycoce, ruchlywe, budzoce strach brzydoto i tym, aze zywe, a przecie to płotki śniygu.

Dziwne, śkaradne wojsko.

Salomejka we krwodze nacena sie moglyć. Ale zionb był tag wielgi, ze własny jyj oddech, wychodzoc z ust, stawoł sie la niyj widocny, zmienioł sie w gensto pare i otacoł jo jagby obłokiem. I nagle w tym obłoku ujrzoła małe aniołki, chtóre kronzyły koło niyj, spuscały sie ku ziemi, a kiej jyj dotchneny, rózły sybko i otacoły jo jag groźne wojsko. Kozden mioł hełm na gowie, a w renku tarce i wócnie.

Było jich coroz wiyncyj, a kiej Salomejka skońcyła paciyrz, juz otacoł jo cały legion tygo cudownygo wojska. Tera rozpocon sie bój z potwornymy płotkamy śniygu. Wojsko anielskie ronbało i siekło na drobne scontki śkaradne jistoty, chtóre naceny sie cofać w popłochu i Salomejka biyc móga prendzyj bez przeskody. Aniołkowie głaskoły jyj nózki i rence i niy cuła juz mrozu, az stanena przed samym pałacem królowyj.

A tymcasem pobacwa, co tam robił Krzyś. O Salomejce niy myśloł bcale i niy przypuscoł, ze stoji w śniygu przed pałacem.


VII. We pałacu królowyj śniygu

Ściany pałacu były z olbrzymich zasp śniyznych, we chtórych wichry wywiyrciły drzwi i okna. Przesło sto sal znajdowoło sie w tym dmachu, a najwiynksa mioła pore mil dugości. Oświytloła je piankna zorza, kładoc na biołym śniygu cerwone i zóte łyski, latygo we wielgich komnatach było pusto, cicho, jasno i zimno.

Nikiej w tyj biołyj olbrzymiyj przestrzeni niy było słychno śmiychu ani wesołygo gosu, niy było haw nikiej rozgośnyj zabawy, choć pónocne miydźwiodki i jinse źwierzenta mógły wyprowioć najświytniejse bale w tagich spaniołych salach przy muzyce wichru. Niy wchodziły haw jednag nikiej — nikiej! We pałacu królowyj śniygu było pusto i zowzdy cichutajko. Cichutajko codziennie o jednym casie zapoloła sie zorza, a nastepnie gasła, cicho łyscały biołe, śniyzne ściany, cicho w środku lezało wielgie lodowe jezioro. Przejrzysty lód spekany był w tysioce kawołków, ale wsyskie były podobne do siebie, zupełnie jednakowe. A na środku jeziora, na wysokim lodowym tronie siedzioła królowa śniygu, kiej gościła w swojam królestwie.

Mały Krzyś był siny z zimna, prawie corny, ale niy wiydzioł o tym i niy cuł bcale zionbu, bo królowa śniygu zamroziła pocałunkami nawyt dresce w jygo ciele, a serce jygo stało sie kawołkiem lodu. Bioły, zimny, śniyzny pałac wydawoł mu sie najspanialsym królestwem na świycie, z podziwem bacył na wysoki tron lodowy i bawił sie u stóp jygo, układajoc z kawołków lodu wsysko, co mu sie tyko podobało. Tag właśnie dzieci bawio sie klockamy, budujoc wieze i przerózne dmachy. Krzysiowi klocków niy brakło nikiej; były przejrzyste, o ostrych krawendziach, zimne i jednakowe; móg je ukłodoć całe zycie w roztomajte figury, litery, wzorki, a wsysko, co ułozył, wydawoło mu sie mondre i doskonałe i nic w tym niy chcioł zmienić, ani zepsuć.

Wienc były na lodzie kwadroty, trójkonty, licby i wyrozy: śniyg, jezioro, królowa i bardzok wiele jinsych. Niy móg tyko ułozyć wyrozu „kocham”, choć królowa mu powiedzioła:

— Jeźli zdołos ułozyć tyn wyroz, bedzies wolny, a ja daruje ci cały świat i nowe łyzwy.

Wienc Krzysiek pragnon bardzok ułozyć dziwne sowo, a niy umioł. On, tagi mondry, niy wiedzioł, jag naconć.

Tymcasem ciepły wiater wionon z południa i królowa śniygu wstoła z wysokiygo tronu.

— Muse śpiysyć do ciepłych krajów — powiedzioła — trza znowu nakryć moje corne garki (to znacy: wulkany). Pobiele jim trochiy gowy, a cytryny i winogrona poumiyrajo na tyn widok.

I zniknena w tumanach śniygu.

Krzysiek zostoł sam w olbrzymiyj, pustyj sali. Zrobił se z kawołków lodu wygodne siedzenie, usiod, bacył na ułozone przed sobo litery, milcoł, myśloł i siedzioł nieruchomy, śtywny, zimny i siny, jag zamarznianty.

Tedy właśnie Salomejka wesła do pałacu. Ostry wicher z przeciogłym jenkiem rzucił sie ku niyj, aby jo zatrzymać, ale nacena moglyć sie gorecej i wiater ucich, i przypad spokojnie ku ziemi, jagby kład sie do snu.

Salomejka wesła do olbrzymiyj sali, pustyj, biołyj i cichyj. Nagle pobacyła Krzyśka. Poznoła go natychmias. Z okrzykiem radości pobiygła ku niymu, obie rence zarzuciła mu na syje i mocno przyciskajoc go do serdecka, wołoła uradowona:

— Krzysiu! Kochany Krzysiu! Znalozłam cie przecie!

Lec Krzyś siedzioł cichy, śtywny, nieruchomy — a tagi zimniusiajki!

Salomejka wybuchnena płacem. Jyj łzy goronce padały mu na piersi, przenikały mu do serca, roztopiły lodowo bryłe i spukały z niyj okrusynke guślorskiygo luśtyrecka, chtóre było przycyno całygo niescaścia.

I nagle serce zabiło mu mocniyj, zimny dreśc przebiyg ciało, zdumiony podnióz ocy na Salomeje, a ona nacena śpiywać:

Co ja kocham na tym świycie?

Zote sonko, jasne kwiycie!

Boze ptaski śpiywajoce…

A kiej wymówiła sowa: „Wsysko kocham serca biciem, a przestane chyba z zyciem!” — Krzysiek przypomnioł se nagle krzocek rózy, dom, rodziców, babke, Salomeje i wsysko, co sie stało i zrobiło mu sie tag smutno, tag smutno w tyj wielgiyj, biołyj, pustyj, straśnyj sali, aze wybuchnon ogromnym płacem, a ze łzamy spłynon natychmias i drugi okruch śkła guślorskiygo, chtóry mu tkwił w oku.

Wówcas dopiyro poznoł naprowde Salomejke i wydawała mu sie tag piankno jag dawniyj i ucuł, ze jo kocha tag mocno jag dawniyj i az krzyknon z radości i objon jo tagze renkamy. I ściskali sie serdecnie oboje, płacoc i śmiyjoc sie rozem ze scaścia.

Po roz piyrsy w biołym pałacu, u stóp tronu królowyj śniygu rozległy sie niyznane tu gosy wesela; latygo zdumione lodowe jezioro penkać naceno z wielgiygo podziwu, a kawołecki lodu, dotod nieruchome, krenciły sie w salonym tajcu, podskakujoc i uderzajoc o siebie, az zmecone upodły znowu i same ułozyły sie w tyn dziwny wyroz, za chtóry Krzyś mioł otrzymoć wolnoś, świat cały i nowe łyzwy.

W pałacu królowyj śniygu, na lodowym jeziorze, u stóp wysokiygo lodowatygo tronu, jaśnioł we łyskach zorzy pónocnyj nieznany hawok, tajemnicy wyroz:

»Kocham«.

A dzieci stały przy nim uśmiychniate, opromiynione zotem i rózowym światłem. Salomejka pocałowoła Krzysia w twarz — a sina twarz jygo stała sie rumiano — pocałowoła go w ocy i stały sie znowu jasne i łyscoce — całowoła mu rence i stały sie silne — całowoła mu nogi i utraciły śtywnoś i stały sie zdrowe, i Krzyś powstoł z lodowygo krzesła, raźny, zdrowy jak koń, silny i dobry jag dawniyj.

Tera móga powrócić i królowa śniygu; był zupełnie wolny! Wolnoś jygo jaśnioła u stóp wysokiygo tronu tajemnicym wyrozem w łyskach pónocnyj zorzy.

Dzieci wzieny sie za rence i wysły z okropnygo pałacu. Rozmowioły o domu, rodzicach i babce, o kwiotach na dachu i o krzocku rózy, a kiej sie zwróciły, ucisały sie wiatry i sońce wychyloło sie z ciemnych obłoków.

Kiej staneny przy krzoku z cerwonymy jagodamy, zastały tamok dwa reny: starajki ren przyprowodził towarzysa. Dobre źwierzenta zaniózy Salomeje i Krzysia najpiyrw do staryj Eskimoski, kaj dzieci wygrzoły sie w goroncym pokoju, a nastepnie do Laponki, chtóra przygotowała jim na droge nowe suknie i powiedzioła, chtórady jiś majo.

Oba reny odprowadziły dzieci do granicy swojago kraju i pozegnoły tamok, kaj znikneny śniygi, a ziemie i lasy okrywa świyza zielenoś.

— Bodźwa zdrowi! — Bodźwa zdrowi! — powiedzioły se nawzajem.

W powiytrzu zaświyrgotały małe ptaski, las zasemrał modymi listećkamy i na małym, ślićnym koniku wyjychała spomiadzy drzew jagaś dziywcynka w cerwonyj capećce i z pistoletem za pasem.

Była to mała zbójnićka na kucyku, chtórego Salomejka dostoła od ksiaznicki wroz ze zocisto kareto.

Salomejka i zbójnićka poznoły sie natychmias i wydały okrzyk radości.

— Znalazłaś Krzysia! — wołała uciesona zbójnićka.

— Powracawa do domu! — odpowiedzioła scaślywa Salomejka. — Dziekujewa ci za wsysko. Chciołabym podziekować tyz ksiaznicce, wronie i krukowi.

— Ksiaznicka wyjychała w dalyki wander.

— A wrona?

— Wrona niy zyje. Kruk nosi po niyj załobe.

— Pozdrów go od nas — rzeka ze smutkiem Salomejka.

— Bodźwa zdrowi! — rzeka zbójnićka i serdecnie uściskoła małych wandrowców.

A dzieci sły, trzymajoc sie za rence i rozmowiajoc o tym, co kochały. Dokoła nich budziła sie ze snu przyroda, na niebie jaśniało sońce, na łonkach pachniały kwioty, na polach lelyjoły sie zielene fale zboza, las sumioł, świyrgotały ptoski.

Tag zblizyły sie do wielgiygo miasta. Dzwony obezwały sie z wiezy kościelnyj i dzieci poznały tyn dobrze znany gos. I poznały ulice, domy, sklypy, bramy.

Ściskajoc sie za rence, biygły do swojago domu, po znanych schodach, na znany śtrych, do pokojiku, kaj upyneno jim dzieciństwo.

Nic sie haw niy zmieniło: sprzenty stały na swojim miyjscu, na zygarze posuwały sie skazówki, a wahadło biygało w te i owo strone, powtarzajoc tym samym jednostajnym gosem: tik–tak!

Wchodzoc we drzwi, zauwazyły dopiyro, jag urózy w przeciongu tygo casu. A tamok, przy oknie, stały jich małe krzesełka! Babunia siedziała na starym fotelu i moglyła sie z ksiozki, a sońce oblywało zotym łyskiem jyj siwo gowe.

Jag hawok ślićnie, jag jaśniajko, jag wesoło!

O pałacu królowyj śniygu zabyli. Usiedly znowu na małych stołeckach jag dawniyj i spojrzeli na drzewniano krzynke, we chtóryj rózy powoje i groski pachnonce. Na krzockach róz rozwineny sie prześlicne kwioty i zdawały sie uśmiychać do nich, nachylajoc rózane gówki w strone okna.

A dzieci zaśpiywały rozem:

Co ja kocham na tym świycie?

Zote sonko, cudne kwiycie!

Boze ptaski śpiywajoce,

Jasne rosy, w kwiotach drzoce,

Błenkit nieba i obłoki,

Cały piankny świat syroki,

I chatynke pobiylano,

I matajke ukochano!

Wsysko kocham serca biciem,

A przestane chyba z zyciem!


KONIEC